Banenverlies door AI kan de Nederlandse schatkist raken

Waarom zou AI de Nederlandse belastinginkomsten raken?

Het Nederlandse belastingstelsel leunt zwaar op werk. Dat geldt ook voor andere ontwikkelde landen. Daardoor hoeft AI volgens NRC niet eens massale werkloosheid te veroorzaken om de schatkist flink te treffen.

De belasting op bedrijfswinsten levert ongeveer 11 procent op van de staatsinkomsten uit belastingen en premies. Dat is veel minder dan arbeid. Als AI winst vergroot, maar banen schrapt, haalt de overheid dus niet vanzelf evenveel binnen.

Adrian Brown, topman van databedrijf Windfall, zei half oktober op de jaarvergadering van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) in Bangkok dat een groeiende economie zonder winst voor de staat „heel goed mogelijk” is. The Economist schreef deze maand: „Er komt een orkaan aan voor het belastingstelsel.”

Hoe groot is het risico voor de schatkist echt?

Dat staat nog lang niet vast, zegt Marnix van Rij tegen NRC. Hij is bewindvoerder bij het IMF, het fonds waarin landen financiële zaken afstemmen, en was eerder staatssecretaris van Financiën. Het doemscenario vraagt twee dingen: AI neemt werk over zonder dat er genoeg nieuw werk bijkomt, en de extra winst levert minder belasting op dan er aan arbeid wegvalt.

Technologie heeft door de eeuwen heen veel banen vervangen, zonder werkloosheid of een lege schatkist. Van Rij wijst op een tweede kans: „En als AI de productiviteit en winstgevendheid van bedrijven aanzienlijk vergroot, kan dat juist leiden tot hogere inkomsten uit de vennootschapsbelasting.” Dat is de belasting over de winst van bedrijven.

Toch noemt hij het een onderwerp voor de „topprioriteit” van het kabinet. Econoom Barbara Baarsma van de Universiteit van Amsterdam en adviesbureau PwC verwacht dat de uitgaven aan zorg en sociale zekerheid waarschijnlijk wel blijven groeien. Dan wordt de schatkist minder goed gevuld in verhouding tot de economie.

Kan Nederland AI of arbeid anders belasten?

Verder belasting heffen op werk is lastig, schrijft NRC. Een krimpende groep werkenden die meer betaalt, kan hogere looneisen stellen. Dan wordt het voor werkgevers aantrekkelijker om personeel door AI te vervangen. Blijven de lonen gelijk en stijgen de heffingen, dan loont werken minder.

Een belasting op AI zelf, bijvoorbeeld op het aantal tokens (stukjes tekst die een AI-model verwerkt), lijkt een uitweg. Het IMF concludeerde in 2024 dat dit een slecht idee is. Het kan investeringen in vernieuwing afremmen en is volgens NRC lastig uit te voeren. Betaalt een advocatenkantoor dat juristen vervangt hetzelfde als een kantoor dat ze anders laat werken?

Wat gaat er nu gebeuren? Dat is nog niet duidelijk. Het artikel noemt vier manieren om elders geld op te halen, zoals zwaardere belasting op kapitaal of een hogere btw. Wel hoopt Van Rij dat het kabinet het onderwerp serieus op de agenda zet.