Rathenau: experts botsen over AI in de wetenschap

Waarover botsen de experts in het Rathenau-rapport?

Het Rathenau Instituut, een Nederlands onderzoeksinstituut dat de gevolgen van technologie voor de samenleving bekijkt, schetst verschillende toekomstbeelden voor 2040. Volgens Computable loopt dat uiteen van een wetenschap met beperkt gebruik van AI, met een wettelijk verbod op onverantwoord gebruik, tot een wetenschap die helemaal om de technologie heen wordt ingericht.

Het eerste beeld leidt volgens het rapport tot vertraging, het tweede tot versnelling. Ertussen zit de gedeelde wetenschap. Daarin gebruiken onderzoekers AI om wetenschap en samenleving te verbinden, met gratis AI-systemen waarvan de code openbaar is, zodat gewone mensen en experts makkelijker samenwerken.

De toekomstbeelden lopen zo ver uiteen dat geen enkele actie ze allemaal helpt. Projectleider Laurens Hessels zegt: "Er zijn dus nu geen kant-en-klare acties waarbij je nog iedereen te vriend houdt."

Welke problemen ziet het Rathenau Instituut bij generatieve AI?

Volgens het rapport kost generatieve AI veel energie en maakt ze onderzoekers afhankelijker van technologiebedrijven. Ook zorgt ze voor vragen over werkwijze en ethiek. Het publicatiesysteem, waarin onderzoekers hun werk laten verschijnen, staat al onder druk.

De komst van AI maakt bestaande problemen groter. Academische loopbanen, geld voor onderzoek en publicaties waren volgens het rapport al overbelast en omstreden. Door de snelle verspreiding van AI nemen die spanningen verder toe.

Het instituut noemt zeven thema's waarop keuzes nodig zijn. Dat zijn onder meer wetenschappelijke integriteit, scholing van onderzoekers, het publicatiesysteem en de technologische infrastructuur. Ook gaat het om vragen als: moet de wetenschap versnellen of vertragen, en investeert Nederland nationaal of Europees in digitale infrastructuur?

Wat gebeurt er nu met AI in de wetenschap?

Het instituut verwelkomt de initiatieven die nu richtlijnen opstellen. Zulke afspraken moeten duidelijk maken welke toepassingen van generatieve AI mogen en aan welke eisen AI-modellen moeten voldoen. Alleen regels zijn volgens de onderzoekers niet genoeg.

Wetenschappers, bestuurders en beleidsmakers moeten daarom samen keuzes maken. Hessels waarschuwt wat er anders gebeurt: "Anders hebben we niets meer te kiezen en eindigen we bij een vierde toekomstbeeld, de nachtmerrie van gecommercialiseerde pseudowetenschap."

Werk je in het onderzoek of het onderwijs, dan hoor je misschien binnenkort van nieuwe richtlijnen op je instelling. De bron noemt nog geen datum voor besluiten. Het rapport zelf, 'Regie over ai in de wetenschap', staat op de site van het Rathenau Instituut.